آنجا را ) اشخاص معدودى پيدا مىشوند كه عدهء آنها در حدود ده نفر مثلا بيشتر نيست . . . براى آنكه رسيدن به اين مقام كار هر كس نيست . هر كس كم و بيش از فقه تنها كه يكى از علوم اجتهاد است با خبر باشد مىداند كه مثل يك درياى بى پايان مىماند كه احاطه به كليات آن پس از چهل سال زحمت شب و روزى نمىتوان پيدا كرد . شما يك كتاب كم حجم كوچك فقط مىبينيد به نام عروة الوثقى يا وسيله مثلا و ديگر نمىدانيد اين با چه زحمتهاى طاقتفرسا و خون دلها تهيه شده و به دسترس توده گذاشته شده . اين نتيجهء شصت هفتاد سال عمر يك فقيه است در صورتى كه اين كتابها احاطه به تمام فقه بلكه احاطه به معظم فقه هم ندارند . . . . اجتهاد يعنى اطلاع بر تمام قانونهاى خدايى كه در شؤون فردى و اجتماعى ، و از قبل از آمدن انسان به دنيا تا پس از رفتن از دنيا در همهء كارها ، دخالت مستقيم دارد و چنين علمى كه كرورها قواعد و فروع دارد با پنجاه سال هم نمىتوان تكميل كرد در صورتى كه هيچ شغلى براى انسان نباشد جز تعليم و تعلَّم . « 1 » عالم ذو فنون مرحوم علامهء شعرانى ( رضي اللَّه عنه و أرضاه و جعل الجنّة منقلبه و مثواه ) در پايان حاشيهء خود بر وافى گويد : مشكلترين علوم علم فقه است . يكى به دليل زياد بودن مقدمات آن و ديگر آنكه يك فقيه امكان ندارد در رشتهء خود مهارت كافى به دست آورد مگر آنكه از استعدادى جامع بهره مند باشد كه اين كمتر براى كسى اتفاق مىافتد . كسى كه همواره با تدريس ممارست داشته و استعداد افراد را بررسى كرده باشد مىداند كه پاره‌اى از ذهنها مستعد درك مسائل ادبى هستند و فهم منطق و رياضى بر آنها دشوار است . زيرا توانايى لازم براى تحليل مسائل را

--> « 1 » كشف اسرار ، ص 258 - 259 .